De meeste organisaties denken nog dat AI-inkoop een toekomstig vraagstuk is: een keer beslissen of we Copilot afnemen. In de praktijk is die beslissing bij de meeste leveranciers al voor u genomen. AI verschuift van optionele add-on naar onderdeel van het pakket — en de prijs verschuift mee.
Vier leveranciers, vier manieren om hetzelfde te doen
Microsoft verhoogde per 1 juli 2026 de prijzen van vrijwel de hele Microsoft 365-portefeuille en bundelde daarbij extra functionaliteit in de basis, waaronder Copilot-verbeteringen. Office 365 E3 ging van 23 naar 26 dollar per gebruiker per maand, ruim 13%; Microsoft 365 E3 van 36 naar 39 dollar, 8%. De sterkste stijgingen zitten bij de kleinere pakketten: Frontline F1 steeg een derde, van 2,25 naar 3 dollar, en Business Standard 12%. Daarnaast blijft Copilot als aparte add-on bestaan, tegen 18 dollar per gebruiker per maand bij jaarafname — een actieprijs die tot eind september 2026 loopt. Het effect is een dubbele monetisering: een basisverhoging die iedereen betaalt ongeacht gebruik, plus een add-on voor wie meer wil.
Google koos precies de omgekeerde presentatie voor dezelfde beweging. Gemini werd in de basispakketten opgenomen en de losse add-on verdween. Wie Business Standard had voor 12 dollar en de Gemini-add-on erbij nam, betaalde 32 dollar; nu is dat 14 dollar. Voor die groep is dat een daling van meer dan de helft. Voor iedereen die de add-on nooit had, is het een verhoging van twee dollar. Dezelfde strategie, tegenovergestelde framing.
Salesforce rekent voor Agentforce in Flex Credits: 500 dollar per honderdduizend credits, oftewel een halve cent per credit. Een standaardactie kost twintig credits, dus tien cent; een spraakactie dertig credits, vijftien cent. Daarnaast bestaan er gebruikerslicenties en pakketten met een jaarlijkse creditbundel. Het punt is niet de hoogte van het tarief, maar dat uw factuur nu afhangt van hoe vaak iets gebeurt in plaats van hoeveel mensen er zijn.
ServiceNow ging het verst: sinds 9 april 2026 is het licentiemodel herbouwd naar drie AI-native niveaus, waarbij AI in elk niveau is inbegrepen. Er is geen variant meer zonder. Het verbruik wordt gemeten in «assists», waarbij een lichte samenvatting minder kost dan een meerstaps agentworkflow, en de pool wordt op tenantniveau bijgehouden. De exacte assist-waarden per handeling publiceert de leverancier niet. De oude SKU's zijn per 1 juli 2026 niet meer verkrijgbaar.
Van stoelen naar verbruik — en wat dat met uw budget doet
Het gemeenschappelijke patroon is de overgang van een voorspelbare prijs per gebruiker naar een variabele prijs per handeling. Gartner becijferde in juli 2026 dat 234 miljard dollar aan uitgaven aan bedrijfsapplicaties de komende jaren op het spel staat door agentic AI, ongeveer 20% van de SaaS-uitgaven in 2030, omdat de koppeling tussen aantal gebruikers en omzet voor softwareleveranciers wegvalt. Voor u als koper is de keerzijde relevanter: uw kosten volgen niet langer uw personeelsbestand.
Diezelfde analistenfirma voorspelde in juni 2026 dat de kosten van AI-ondersteund programmeren in 2028 het gemiddelde ontwikkelaarssalaris overtreffen, met een expliciete waarschuwing: veel leveranciers zijn niet transparant over hoe tokenverbruik wordt berekend en gefactureerd, waardoor organisaties hun kosten niet goed kunnen voorspellen of beheersen. Ook wordt gewezen op het ontbreken van ingebouwde kostenbeheersing bij leveranciers. Dat is geen theoretisch risico: 78% van de IT-leiders meldde in 2026 onverwachte kosten door verbruiks- of AI-prijzen, en 61% moest daardoor projecten schrappen.
Betaalt u ook voor wat u niet gebruikt?
Het ongemakkelijke deel: het rendement is nog lang niet bewezen. Gartner voorspelde in 2025 dat meer dan 40% van de agentic-AI-projecten vóór eind 2027 wordt gestaakt vanwege oplopende kosten, onduidelijke bedrijfswaarde of ontoereikende risicobeheersing, en signaleerde dat van de duizenden leveranciers die zich agentic noemen er slechts ongeveer 130 daadwerkelijk zo te kwalificeren zijn. Forrester verwachtte in oktober 2025 dat organisaties een kwart van hun geplande AI-uitgaven zouden doorschuiven naar 2027, en constateerde dat minder dan een derde van de beslissers AI-waarde kan koppelen aan financiële groei. Uit ITAM-onderzoek blijkt dat slechts 29% van de organisaties de waarde van AI-software daadwerkelijk meet.
De combinatie — stijgende, minder voorspelbare kosten en nauwelijks gemeten opbrengst — is precies de situatie waarin contractuele bescherming loont.
De clausules die u nu nodig hebt
Begin bij de meeteenheid. Laat vastleggen wat een credit, assist, token of actie precies is, met een tarievenkaart die voor de looptijd vastligt, een verbruiksplafond met waarschuwingen, en geen automatische facturatie boven dat plafond. Wat niet gedefinieerd is, kan tussentijds duurder worden zonder dat de prijs verandert.
Regel vervolgens het datavraagstuk: een expliciet verbod om uw data en invoer te gebruiken voor het trainen van modellen van de leverancier of van derden, duidelijkheid over waar verwerking plaatsvindt, en openbaarmaking van subverwerkers. Leg vast wie eigenaar is van de output en zorg dat er een vrijwaring is voor inbreukclaims op door AI gegenereerde output — en controleer of die vrijwaring niet vervalt zodra u een functie op uw eigen manier gebruikt.
Bedingen die met AI nieuw zijn: het recht op voorafgaande melding wanneer het onderliggende model, de versie of de modelleverancier wijzigt, met een remedie als de kwaliteit meetbaar terugloopt. En, gezien de bewegingen hierboven, prijsbescherming: een plafond op de verhoging bij verlenging en bescherming tegen het verschuiven van AI-functies van add-on naar een duurdere basis. Tot slot de rolverdeling onder de AI Act — wie is aanbieder, wie gebruiksverantwoordelijke, en welke documentatie en logging levert de leverancier zodat u aan uw eigen verplichtingen kunt voldoen.
U hoeft dat niet zelf te bedenken. De Europese Commissie publiceert modelcontractbepalingen voor AI-inkoop, in maart 2025 geactualiseerd en afgestemd op de AI Act, in een volledige versie voor hoog-risico-AI en een lichte versie voor de rest. Ze zijn geschreven voor publieke inkopers, maar ze zijn gratis, gezaghebbend en prima bruikbaar als vertrekpunt voor een commercieel contract. Wij nemen ze als basis in onze contractvernieuwing.